İlk Türk Devletleri

İlk Türk Devletleri

Bugün ilk türk devletleri konusunu sırasıyla anlatmaya geçmeden önce ilk türk devletleri nerelerde yaşamıştır ? sorusunun cevabını bulalım. Tarihteki ilk türk devleti ve diğer türk devletleri orta asya  bölgesinde yaşamışlardır. Konu Başlıkları Orta AsyaOrta Asya İklimiAsya Hun Devleti – Hiung-Nu Devleti M.Ö 220Asya Hunları Dağılma Süreciİkili Teşkilatilk türk devletleri – kavimler göçüKavimler Göçünün Bazı Önemli […]

Bugün ilk türk devletleri konusunu sırasıyla anlatmaya geçmeden önce ilk türk devletleri nerelerde yaşamıştır ? sorusunun cevabını bulalım. Tarihteki ilk türk devleti ve diğer türk devletleri orta asya  bölgesinde yaşamışlardır.

Orta Asya

Coğrafi bir terim olarak orta asya kabaca tabirle Kuzey yönünde Sibirya ovalarının bulunduğu, Güneyinde Karanlık ve Hindikuş dağları, Batısında ise Hazar denizin çevrelediği alana verilen isimdir. Orta asyayı doğuda Kingan dağları, Asya topraklarından ayırmaktadır.

bozkır
bozkırlar

Genel itibariyle Türkler burada yarı göçebe bir hayat sürmektedir.

Yazları ve kışları bir bölgede yaşayan Türkler, hayvancılık ile hayatlarını sürdürmektedir. Hayvansal ürünler satarak, tarım ürünleri almaktadırlar.

Asya’da ilk türk devletleri ekonomik faaliyetleri arasında yağma kültürü  olduğu da bilinmektedir. Özellikle Çinliler üzerine yapılan yağma akınları ekonomik gelir getirmektedir. Yazımızda tarih konu anlatımı kapsamında Orta Asya iklimi ile devam ediyoruz.

Orta Asya İklimi

Orta Asya topraklarında görülen bozkır iklimi, bölgenin çok soğuk ve keskin rüzgarları insanlar üzerinde güçlü bir etki bırakır. Gözler genellikle kısıktır çünkü sert rüzgarlar vardır. Türklerin elma kemikleri çıkıktır. Bu Türk ırkının genel özelliğidir.

Orta asya bozkırlarında Türkler, at sürer ve at bir Türk için vazgeçilmez bir dosttur. At üzerinde yemek yer, içer , hatta uyurlardı. Türkler için At önemli bir yere sahiptir.

Orta Asya’da Türk – Çin mücadelesi genellikle İpek Yolu için olmuştur. Bu ekonomik mücadele siyasi bir istikrarsızlığın fitilini sürekli ateşlemektedir. Türkler, Orta Asya’dan göçlerinde özellikle Çin baskısına boyun eğmemek adına kararlar almışlardır.

Meşhur Çin seddi ise, ilk türk devleti  olarak kabul ettiğimiz Asya Hunları‘nda Teoman döneminde yapılmaya başlamıştır. Tarih etkinliğimize tarih konu anlatımı  içerisinde Asya Hun Devleti  ile devam ediyoruz.

orta asya haritası
ilk türk devletleri

Asya Hun Devleti – Hiung-Nu Devleti M.Ö 220

Asya Hun Devleti, Orta Asya’da bilinen ilk türk devleti ‘dir.

Bilinen ilk kurucuları Teoman‘dır. Tu-Man olarak da telafuz edilir.

Başkent ise Ötüken’dir.

Teoman döneminde Çinlilere sürekli akınlar yapılmasından dolayı Çinliler tarafından Çin Seddi yapılmıştır.

ilk türk devleti
ilk türk devleti -çin seddi

En parlak dönemini Metehan zamanında yaşamışlardır. Metehan bütün Türk kavimlerini tek bayrak altında toplamayı başarmış bir hükümdardır. Bu sebeple Türk Siyasi Birliğini sağlayan ilk kişidir.

Asya Hunları Dağılma Süreci

Metehan’ın ölümünden sonra ise Asya Hunları Kuzey ve Güney Hunları olarak ikiye bölünmüştür. Kuzey Hunları Çiçi, Güney Hunları ise Hohanyeh önderliğinde yaşamışlarsa da Güney Hunları bir süre sonra asimile olarak Hun egemenliğine girmişlerdir.

Kuzey Hunları ise göç etmeyi tercih etmişlerdir.

*Asya Hunları göçebe yaşamışlardır. Metehan zamanında ordu sistemi kurulduğunu biliyoruz. Düzenli orduyu ilk defa kuran kişi Metehan’dır. Onluk sistem adı verilen bu düzende ordu 10,100,1000 kişilik gruplar halinde dizayn edilir.

Günümüzde de bu şekildedir. Tarihte ilk türk devletleri genellikle bu ordu sistemini takip etmişlerdir. Günümüzde de ordu sistemi bu düzende devam etmektedir.

Türk Kara Kuvvetleri günümüzde kuruluş yılı olarak amblemlerinde m.ö 209 yılını taşımaktadır. Bu Metehan’ın düzenli ordu kurduğu düşünülen senedir.

Islıklı ok Metehan tarafından icat edilmiştir. Çavuş oku olarak da bilinir. Savaşlarda yön tayin etmek amacıyla üretilmiştir. Vatan sevgisi gibi kavramları ilk defa kullanan kişi Metehan’dır.

İkili Teşkilat

Asya Hunları ikili teşkilatı kullanmamıştır. bu noktaya dikkat çekmek için bu başlığı açtım. Zira tarih sorularında böyle bir ters köşe olması muhtemeldir. İkili teşkilatı ilk kullanan türk devleti Göktürkler ‘dir.

ikili teşkilat nedir ? Ülkenin doğu ve batı şeklinde iki eyalet olarak düşünülmesi ve doğuda büyük hakan oturmak şartıyla batıda hakanın temsilcisi olan bir yabgu bulunması ve ülkenin bu iki ikişi tarafından yönetilmesidir. Genellikle bu ikinci kişi kardeş veya en güvenilir hanedan üyesidir.

Oğuz Kağan destanındaki Oğuz Kağan’ın Metehan olduğu kabul edilmektedir.

Türkler ile Çinliler arasında imzalanan Kuzey Şansi anlaşması Türklerle ilgili en eski kayıttır.

Altın Elbiseli Adam ve Pazırık Halısı Asya Hunlarına ait önemli kalıntılardandır.

Çinliler tarafından Asya Hunlarının güney kanadına son verilmesiyle, Kuzey Asya Hunları göç etmek zorunda kalmış ve Batıya göçmüşlerdir.

Türkler her zaman asimile olmaktan korkmuşlardır. Bu sebeple Çin topraklarına yerleşmeyi uygun görmemişlerdir. Yerleşen Türkler ise daima asimile olmuşlardır. Tarih boyunca asimile olan toplumlar, genellikle kalabalık toplumlar içerisinde azınlıkta kaldıkları zaman ve kültürleri zayıf kaldığında asimile olurlar.

Türklerde asimile olan toplulukların Çinlileştikleri düşünülmektedir. Özellikle Çinli Prenseslerin etkisi ile bazı komutanlarda ve hükümdarlarda Çin etkisi artmıştır. Malesef ilk türk devletleri için yıkılış sebeplerinden biri de budur. Savaşçı özelliğini kaybeden Türkler, asimile olduktan sonra esir düşmeye mahkum olmuşlardır.

Kayıtlara baktığımızda Çiçi isimli hükümdarın asimile olmayı komik bulduğu ve asla kabul etmediği görülmektedir.

Tarih konu anlatımı ‘na Kavimler Göçü ile devam ediyoruz.

ilk türk devletleri – kavimler göçü

Çin baskılarından kaçan Türkler, soluğu Hazar Denizi kıyısında bulmuşlardı. M.S 374 yılına bu bölgeyi üst olarak kullanarak Balamir Han önderliğinde batıya göç ettiler. 

Batıda bulunan Germen kavimler dediğimiz Ostrogot, Vizigot, Vandallar,Gepitler, Anglo-Saksonlar,Franklar ve daha  nice topluluklar Hun etkisi ile daha da batıya göçmüşler ve Batı Roma’nın sonunu getirmişlerdir. Tabi bu çöküşün hemen olmadığı bir gerçek. Tarihte olaylar birden gerçekleşmez. Bu olayları tetikleye süreç ve önemli unsurlar vardır. Yaşanan bu hadiselere tarihte Kavimler Göçü adını veriyoruz.

Kavimler Göçünün Bazı Önemli Sonuçları

Bir Türk Devleti kuruldu. Kurulan Türk devleti Avrupa Hun Devleti’dir.

Roma İmparatorluğu ikiye bölündü ve 476 yılında Batı Roma imparatorluğu yıkıldı. Doğu Roma yani Bizans ise 1453 yılında II.Mehhmet tarafından yıkılıcaktır.

Avrupa topraklarında derebeylik sistemi adını verdiğimiz Feodalite rejimi ortaya çıktı.

İlkçağ sona erdi ve Orta Çağ başladı. Ortaçağ Avrupa için her ne kadar karanlık bir dönem ise de islam dünyasının altın çağını yaşadığı bir dönemdir. Dogmatik düşünceden kurtulamayan avrupa ise uzun yıllar derebeylik hakimiyeti altında kiliseye boğun eğdi.

Avrupa Hun Devleti  M.S 374

Avrupa Hun Devleti, Balamir önderliğinde Türklerin Kuzeyden, Hazar topraklarına gelmesi ve burada Kafkaslardan Rus topraklarından  geçerek Avrupa’ya gelmesi ile kurulmuştur.

Bu büyük Türk göçü burada bulunan  Germen Kavimleri (Ostrogot ve Vizigotlar, Frenkler vs) yerinden hareket ettirmiş ve bu olaya Kavimler Göçü denmiştir. Kavimler göçünün sonucunda Batı Roma imparatorluğu zor durumda kalmış ve yıkılmıştır.

Barbar kavimler, denen bu kavimlerin bu isimle nitelendirilme sebebi göçebe olmalarıdır.

Avrupa Hunları ‘ nın en parlak dönemi Attila dönemidir.

Doğu Roma İmparatorluğunun vergi vermemesi sorunu nedeniyle yapılan seferler sonucunda Margos ve Anatolius anlaşmaları yapılmıştır.

Özellikle anatolius anlaşmasına göre vergiler 3 kat arttırılıyor ve ortak bir pazar (niş) kurulmalıdır.

Almanlara ait olan Nibelungen destanında Hun-Germen mücadeleleri konu edinilir ve destanda Attila , Etzel olarak ifade edilir.

Avarlar

Avarlar, Çin kaynaklarında Juan Juan olarak geçmektedir. Göktürk kaynaklarında ise Apar ismiyle anılıyorlar.

İlk kurucuları Bayan Kağan’dır.

İstanbul’u kuşatmaları onları bu konuda ilk yapıyor. Özellikle üzengi olarak bilinen at koşum takımını Avrupa’ya yayanlar Avarlar’dır.

Hristiyanlığı kabul etmiş olan ilk türk devleti dir.

Göktürk Devleti – Köktürk Devleti – Kutluk Devleti

Adından da anlaşılacağı üzere Türk kelimesini isminde ilk kez  kullanmış olan Türk devletidir. Tarih boyunca çeşitli isimlerle anıldılar.

Hun topluluklarının da atası olan Aşina soyuna dayanırlar. Milliyetçi bir Türk topluluğudur.

Bumin Kağan , Avarlara karşı ayaklanarak bağımsızlığını ilan etti ve Devleti kurdu.

Devletin doğusunu Bumin Kağan , Batısını ise Yabgu ünvanı ile İstemi Yabgu yönetti.

Not : Türk devletlerinde görülen ikili yönetimde büyük kağan doğuyu, kardeşi veya amcası ise batıyı yönetir. Batıyı yöneten hükümdara “yabgu” ünvanı verilir.

En parlak dönemlerini Mukan Kağan döneminde yaşadılar.

Göktürkler Asya Hunlarının Metehan döneminde yaptığı Tüm Türkleri tek bayrak altında toplama ülküsünü ikinci kez gerçekleştirmeyi başardılar.

Bumin Kağan öldüğünde devlet Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı ve Çinliler tarafından bağımsızlıklarına son verildi.

Ancak bu Göktürkler için bir son olmayacaktır. Kürşat Ayaklanması ileyeniden toparlanmayı başardılar ve ikinci bir Köktürk devleti olan Kutluk devleti kuruldu.

Kürşat Ayaklanması : Çin sarayını basarak Sarayda rehin tutulan Türk asilzadelerini kurtarmak ve devleti yeniden toparlamak için Kürşad ve arkadaşları tarafından çıkarılan ayaklanmadır. Çin sarayı basılarak eylem gerçekleştirilse de Kürşad ve 39 adamı katledilmiştir. Ancak bu isyan Türklerin uyanışı ile sonuçlanmıştır.

Kutluk Devleti

Çin egemenliğine boyun eğmeyi reddeden Türkler İlteriş Kağan önderliğinde ayaklandılar ve Kutluk Devleti kuruldu. ilteriş, ili toparlayan düzenleyen demektir. Türklerde il devlet demektir.

Bilge Kağan dönemi II.Göktürk devleti olan Kutluk Devleti için en parlak dönem olmuştur. Kardeşi Kültigin ile beraber ülkeyi yönetmiştir.

Vezir Tonyukuk , meşhur Türk devlet adamlarından biridir. isminin manası ilginçtir. (Elbisesi kirli adam)

Yazıyı ilk defa kullanan Türk devleti Kutluk devletidir. Bize bıraktıkları Orhun Kitabeleri Türk tarihinin ilk yazılı belgeleri kabul edilmektedir.

Kullanılan alfabe Göktürk alfabesidir. Kitabelere baktığımızda Türklerle ilgili önemli anlatımlar mevcuttur. Özellikle de Türklerin bağımsızlık mücadelelerini anlatması ve sosyal devlet anlayışını ön plana çıkarması Türklerin milliyetçi bir karakter taşıdıklarını gösterir.

Uygurlar

Türk devletlerinin yarı göçebe olduklarını biliyorsunuz. Türk tarihinde bu yaşam şeklini terkeden ve şehirler kuran ilk türk devleti ise Uygurlar’dır. Göktürklere son veren Uygurlar bu bölgede yeni bir devlet kurdular.

Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kurulmuş olan Uygur devletinin ilk başkenti Ötüken olsa da yerleşik hayata geçişleri ile beraber Karabalsagun başkent olmuştur.

Yerleşik hayata geçmiş ve ilk kez tarımla uğraşmışlardır.

Sulama kanalları yapmışlardır. İbadet etmek için mabedler yapmışlardır.

Mani dinini benimsemişler ve bundan dolayı et yemeyi bırakmışlardır. Bu sebeple savaşçı özelliklerini kaybettiklerini düşünüyoruz.

Matbaayı kullanmış olan uygurların kendi alfabeleri de bulunmaktadır. Uygurlar Çinlilerden öğrendikleri hareketli matbaayı kullanmışlardır.

Karabalsagun yazıtlarının da sahipleri olan Uygurlar, Kırgız saldırıları sonucunda yıkılmış ve yerine Kırgız türk devleti kurulmuştur.

Kırgızlar

Kırgızlar, Uygurları yıkarak bu topraklar üzerinde devletleşmeyi başardılar.

Moğol Hakimiyetine giren ilk türk devleti olarak bilinmektedir.

Manas Destanı, Kırgız Türklerinin yazdığı bir destandır ve 500 bin beyitten oluşmaktadır. Dünyanın en uzun destanı kabul edilir.

Hazarlar

Hazarlar, Hazar denizine isimlerini vermiş bir Türk topluluğudur.

Tarihte Yahudiliği kabul eden ilk türk devleti dir. Tabii ki son  yahudi türk devleti olduğunu belirtmekte fayda görüyoruz. İslamiyete büyük zararlar vermiş ve islam ordularını durdurmuşlardır.

iilk türk devletleri - hazar bayrağı
iilk türk devletleri – hazar bayrağı

iilk türk devletleri - denizi
iilk türk devletleri – hazar denizi

İslam ordularına karşı savaşan ve Hz. Osman döneminde islam ordularını durduran Türkler, Hazar Türkleridir. İslamiyetin Kafkaslar’da yayılmasını böylece engellemişlerdir.

Pax Hazarian adı verilen Hazar barışı yaşanmıştır. Hazarlar tüm dinlere saygı duymuş , hatta 3 semavi dinin din adamlarını aynı anda ülkelerinde bulundurarak davalarına kendi din adamlarının bakmasına olanak sağlamışlardır.

Hazar Türk Devleti Rus Knezliklerinin saldırıları sonucunda yıkılmıştır.

Bulgarlar

Bulgarlar, Avrupa’da yaşayan ve islamiyeti kabul eden ilk türk devleti dir. İtil ve Tuna Bulgarları olarak ikiye ayrılmaktadır.

Tuna Bulgarları Hristiyanlığı kabul ederken , İtil Bulgarları islamiyeti benimsemişlerdir.

Bulgarlar zaman içerisinde Türk kimliklerini kaybederek Slavlaşmış unsurlardandır.

Karluklar

Türk boyları arasında islamiyeti kabul eden İlk Türk Topluluğu olarak bilinmektedir. Karluk Türkleri daha sonra Karahanlılar Devleti’nin kuruluşunda etkili olan boylar arasında yerini alacaktır ve Orta Asya’daki ilk müslüman türk devleti olmalarını sağlayacaktır.

Karluk boyu Talas savaşında Müslüman Araplara yardım ederek Orta Asya’nın Çin egemenliğine girmesini engellemek istemiştir.

Bu savaş sonucunda islamiyeti tanıdıkları ve kabul ettiklerini düşünülmektedir.

Macarlar

Macarlar, Volga nehri kenarında yerleşmiş olan ve Slav unsurları arasında eriyen bir Türk kavmidir.

Türgişler

Uygur Türkleri’ni yerleşik hayata geçen ilk türk devleti olarak biliyoruz ve Uygurlar’dan sonra yerleşik hayatı benimseyen ikinci devlet ise Türkler arasında Türgişlerdir.

Türgişler döneminde para basıldığını biliyoruz ancak Göktürk’lere ait paralar bulununca bilgimiz parayı kullanan ilk Türk devletinin Göktürkler olduğu konusunda tazelendi.

İslamiyetin Orta Asya’da yayılmasını engellemek için araplarla savaşan Türgişler bunda başarılı olmuşlardır.

Oğuz Yabgu Devleti

10.YY’da Hazar denizi etrafında bir türk devleti kuran Oğuz yabgu devletinin kumanlar ile mücadeleleri destanlara konu olmuştur. Bununla beraber Hazarlar ile aralarında savaş eksik olmazdı. Bunu ibn-i Fadlan ve Mesudi isimli tarihçilerin yazdıklarından anlıyoruz. Kaşgarlı Mahmud ise Çiğil boyları ile kıyasıya bir düşmanlık olduğundan bahseder. İç mücadeleler neticesinde dağılması akabinde 24 Oğuz boyu çeşitli bölgelere yayılmıştır.

türk devleti
türk devleti

Akhunlar

Eftalitler olarak da bilinirler.  Çinliler Akhunlara “Yeta” demişlerdir. Arapların “Haytal” olarak ifade ettikleri bu Türk devletine Bizanslılar Eftalit demişlerdir. Afganistan bölgesinde kurulmuş ve  İpek yoluna hakim olmuşlardır.

Göktürkler ve Sasaniler Akhunlar’a karşı birleşmişlerdir. Bunun sonucunda da Akhun topraklarını aralarında pay etmişlerdir.

Kıpçaklar veya Kumanlar

Kumanlar, sarımtırak bir Türk devletidir. Türk boyları arasında en yakışıklı olanı olarak bilinirler.

Zamanla Moğol egemenliğine girmişlerdir.

Kuman – Oğuz mücadelesi dede korkut hikayelerine konu olmuştur.

Ruslar’la da mücadele etmişlerdir.

Sosyal Medyada Paylaşın:

BİRDE BUNLARA BAKIN

Düşüncelerinizi bizimle paylaşırmısınız ?

Sponsorlu Bağlantılar
  • ÇOK OKUNAN
  • YENİ
  • YORUM